BADIIY NUTQDA MA'NO XILMA-XILLIGINI YUZAGA KELTIRUVCHI TIL VOSITALARI

Zamonaviy ozarbayjon tili lug'atida so'zlar ma'nosiga ko'ra guruhlarga bo'linadi. Shunday guruhlardan biriga bir-biriga qarama-qarshi ma'noga ega so'zlar kiradi. Bu - turli tur ma'nolariga ega bo'lgan va qarama-qarshilik darajasi bilan farqlanuvchi antonimlar guruhidir. To'liq va nisbiy bo'lgani holda, ular ozarbayjon tilining leksik-semantik tizimida muhim o'rin egallaydi. Tilda antonimlarning paydo bo'lishi, rivojlanishi va shakllanishi ular mansub bo'lgan moddiy olam predmetlari, hodisalari va harakatlarining ziddiyatli tabiati bilan bog'liq. Ma'noviy ziddiyatlar so'zlarda qarama-qarshi tarzda ifodalanadi. Aynan shuning uchun ular antonimlar hosil bo'lishining asosiy omili sifatida namoyon bo'ladi. Bu yerda odamlarning ijtimoiy hayot tajribasi ham rol o'ynaydi. Insonlar o'z hayotida moddiy olam predmetlari va hodisalarining belgi hamda sifatlarini anglaydi va ularni bir-biridan farqlaydi. Antonimlar orqali ifodalangan tushunchalar insonning mehnat faoliyati, turmush tarzi, ma'naviy dunyosi va uning atrof-olamga munosabati bilan bog'liq. Bu so'zlar guruhi fikrni aniqroq va hissiy ifodalashga xizmat qiladi. Shu bois antonimlar maqollar va hikmatli iboralarda katta o'rin tutadi. Ayrim antonimlar qo'shma so'zlar yasalishida muhim rol o'ynaydi. Bu guruh so'zlar ham zidlanadi. Masalan, do'st-dushman, oq-qora, sovuq-issiq, yoz-qish va hokazo. Badiiy tilda antonimlar yordamida yuzaga keladigan uslubiy bo'yoq va xususiyatlar juda ko'p. Antonimlar qarama-qarshilikni ifodalagani uchun ular orqali belgi va sifatning ijobiy hamda salbiy tomonlari haqida aniq tasavvur hosil qilinadi. Antonimlarning uslubiy xususiyatlaridan biri shundaki, ular insonda ruhlanish, hissiy kechinma, badiiy va estetik did uyg'otadi. Antonimlar obraz va mavzuni tasvirlashda, g'oyalarni eng ta'sirchan ifodalashda katta rol o'ynaydi. Badiiy tilda antiteza antonim orqali yuzaga keladi. Antiteza hodisasi tasvirlanayotgan predmet xarakterini ochib berishda muhim ahamiyatga ega. Uning markazida qarama-qarshilik turadi. Shu tufayli badiiy tilga alohida uslubiy ta'sir baxsh etiladi va antonim ham, antiteza ham qarama-qarshi ma'noli so'zlar vositasida yuzaga keladi. Bu umumiylik ularning ikkalasiga ham taalluqli. Taqdim etilgan maqolada ozarbayjon tilining leksik-semantik tizimida antonimlarning roli haqida qisqacha ma'lumot berilgan, shuningdek og'zaki xalq adabiyotidan tanlangan misollar izohlangan.