BAXTIYOR VAHOBZODA LIRIKASI

Maqolada 1950-1970-yillarda asos solingan ushbu maktab a'zolari sonining kelajakda ortishi kutilayotgani ta'kidlanadi. Baxtiyor Vahobzodaning zamonaviy lirikasiga oid muayyan qarash bayon etiladi. Vahobzoda so'nggi asarlarida ham, oldingi o'n yilliklardagi kabi, o'z she'riyatining asosiy ichki yo'nalishiga sodiq qolgani kuzatiladi (lirika uning she'riyatida yetakchi yo'nalish va janr hisoblanadi). Ayni paytda, bu she'rlardagi lirik boshlanma shoir ijodida yangi, muhim fazilatlarni aks ettirishi, milliy mustaqillik g'oyasi esa uning lirikasida yanada boy va yorqin bo'yoqlarda ifodalanishi asoslanadi. Muallif shoir she'rlarida nafaqat uning o'z "men"i, balki xarakteri ham aks etishini ta'kidlaydi. Misol tariqasida "Men o'zimdan noroziman" she'ri keltiriladi. Kechalarim va kunlarimdan hisob so'rayman. Men tashvishdaman, men noroziman — butun umr o'zimdan. Men badiiy olamimizning tori uzilgan sozandasiman, ko'nglim to'lgan yagona narsa — o'zimdan norozi ekanligimdir. She'riyatning ushbu qisqa parchasida shoir o'z xarakterining in'ikosini yaratadi va butun umri davomida tashvishda bo'lganini yetkazadi. Mehdi Husayn u haqidagi maqolalaridan birini haqli ravishda "Tashvishli shoir" deb atagan. Tadqiqotchi Baxtiyor Vahobzoda lirikasi davrning siyosiy, ijtimoiy va jahon voqealari bilan bog'liq holda rivojlanganini ko'rsatadi va bu doimo shunday bo'lganini hamda shunday davom etayotganini ta'kidlaydi. Shu bois biz uning she'riyatida butun bir davr lirikasini, jumladan uning o'ziga xos lirikasini ko'ramiz va shu ma'noda uning lirikasining turli bosqichlari haqida gapirishimiz mumkin. Masalan, uning lirikasida 1950-60-yillar, 1970-80-yillar va milliy mustaqillik (1990-yillar) kabi bosqichlarni ajratish mumkin. Albatta, Baxtiyor Vahobzoda she'riyatidagi bu bosqichlar bir-biridan keskin farq qiladi deb o'ylash to'g'ri bo'lmaydi. Vahobzoda lirikasi o'z rivojlanishining barcha bosqichlarida individual she'riy ruhi va xususiyatlarini saqlab qolgan. Keyinchalik tadqiqotchi Baxtiyor Vahobzoda lirikasining g'oyaviy-falsafiy va she'riy mazmuni rivojlanishi, chuqurlashuvi va boyishi, shuningdek yangi zamonaviy fazilatlarni o'zlashtirishi haqida so'z yuritadi. Shu munosabat bilan tadqiqotchi shoirning XX asr oxiriga to'g'ri keladigan so'nggi asarlarini uning she'riy maktabi davomi sifatida tavsiflaydi. Muallif shoir o'z she'rlarida milliy mustaqillik va suverenitet masalalari haqida mulohaza yuritib, she'riy vositalarni bu masalalarning oydinlashtirilgan, mazmunli va eng muhimi, aniq yechimlariga yo'naltirishini qayd etadi. Tadqiqotchi shoirning lirik "men"i aynan shu masalalarga munosabatda o'zini namoyon etishini ta'kidlaydi. Tadqiqotchi shoirning so'nggi lirikasini yaxlit bir butunlik sifatida ko'rib chiqib, avvalo Vahobzoda she'riyatida milliy mustaqillik mavzusining ko'p qirraliligini qayd etadi. Milliy mustaqillik g'oyasi Vahobzoda ijodida o'zlikni anglash, zulm va erkinlik, milliy o'zligimiz, turkchilik, millatning zamonaviy holati, insonning Xudo oldidagi e'tirofi kabi jihatlari bilan e'tiborni tortadi. Tadqiqotchi shoirning "men"i bu tushunchalarni o'zi uchun izohlash va anglash bilan butunlay band ekani haqida xulosaga keladi. Tadqiqotchi o'z mulohazalarini iqtiboslarga asoslagan holda ilmiy bahsga kirishadi. Maqolada Baxtiyor Vahobzoda lirikasidagi ishq mavzulari ko'rib chiqiladi. "Kechalar cho'zilsin", "Qaysi birimiz yo'q", "Salomga arzimadi", "Qanday afsus", "Mayda yomg'ir", "Sen deding", "Faqat men va sukunat", "Unutmoqchi edim", "Bilishing kerak" kabi she'rlarida visol, sog'inch, ayriliq hamda oshiqning his va o'ylariga urg'u berilgan holda ishq unsurlari tadqiq etiladi. Tadqiqotchi shoirning lirik qahramonini his va tuyg'ular tashuvchisi, umuminsoniy qadriyatlar sohibi va o'ziga xos xususiyatlarga ega shaxs sifatida tavsiflaydi. Shoirning ishqiy she'rlaridagi falsafiy g'oyalar ham alohida ta'kidlanadi. Tadqiqotchi o'z fikrlarini iqtiboslar orqali ilmiy asoslaydi va keng bahsga kirishadi. Maqolada shoir ijodida sevishgan qalblar o'rtasidagi ishonch, sadoqat va e'tiqod izlanishi ta'kidlanadi. Tadqiqotchi shoirni qalb olamini tasvirlovchi ijodkor sifatida ham tavsiflaydi. Tadqiqotchi "Men dedim — sen deding" to'rtligida shoir atigi to'rt satrda falsafiy ma'no yaratganini qayd etib, she'rning fazilatlariga oydinlik kiritadi. Shoirning ishq ta'rifiga e'tibor qaratar ekan, tadqiqotchi mumtoz shoirlarning so'zlarini eslaydi. Bunda Fuzuliy va Xoqoniyning asarlari hamda ishq falsafasiga murojaat qilinadi, Baxtiyor Vahobzodaning ishq falsafasi mumtoz shoirlar falsafasi bilan qiyoslanadi. Maqolada shoirning Vatan va tilga bo'lgan muhabbati ham muhokama qilinadi. Baxtiyor Vahobzoda o'z Vatani va tilining oshig'i sifatida o'rganiladi. Muallif ishq mavzusi shoirning yetmishdan ortiq she'riy kitobida alohida o'rin egallashini ta'kidlaydi. "Salomga arzimadi" va "Qanday afsus" she'rlarining yaratilish sanalarini ko'rib chiqar ekan, muallif ularning g'oyasi, mazmuni va badiiy jihatlarini qiyoslaydi. Muallif shuningdek shoir haqidagi taniqli va nufuzli mutafakkirlarning fikrlariga ham e'tibor qaratadi.